સંઘના ૧૦૦ વર્ષ: 'નમો માતૃભૂમિ' માંથી 'નમસ્તે સદાવત્સલે' કેવી રીતે બની RSSની પ્રાર્થના?

RSS ની પ્રાર્થના 'નમસ્તે સદાવત્સલે' નો ઇતિહાસ જાણો. ડો. હેડગેવારની મરાઠી પ્રાર્થના ક્યારે અને કેમ સંસ્કૃતમાં બદલાઈ? સંઘના ૧૦૦ વર્ષની સફરનો મહત્વનો વળાંક. 

સંઘના ૧૦૦ વર્ષ: 'નમો માતૃભૂમિ' માંથી 'નમસ્તે સદાવત્સલે' કેવી રીતે બની RSSની પ્રાર્થના?

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) તેની સ્થાપનાના ૧૦૦ વર્ષની ઐતિહાસિક સફર તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. આ લાંબી યાત્રામાં સંઘની પ્રાર્થના 'નમસ્તે સદાવત્સલે માતૃભૂમે...' ને એક વિશિષ્ટ સ્થાન મળ્યું છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ પ્રાર્થના સંઘની મૂળ પ્રાર્થના નહોતી? (શું) સંઘના સ્થાપક ડો. કેશવ બલિરામ હેડગેવાર દ્વારા શરૂઆતમાં તૈયાર કરાયેલી મરાઠી-હિન્દી મિશ્રિત પ્રાર્થનાને (કોણ) ૧૯૩૯માં (ક્યારે) સંસ્કૃત ભાષામાં (કેવી રીતે) બદલવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. (શા માટે) સંઘનો દેશવ્યાપી વિસ્તાર અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાણ જાળવવા માટે (ક્યાં) નાગપુર નજીક સિંદી ગામમાં યોજાયેલી એક બેઠકમાં આ મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન નક્કી કરાયું, જે આજે પણ કરોડો સ્વયંસેવકો દ્વારા ગવાય છે.

સંઘની મૂળ મરાઠી પ્રાર્થનાની વાત

જ્યારે સંઘની નિયમિત શાખાઓની શરૂઆત થઈ, ત્યારે ડો. હેડગેવાર અને તેમના સાથીઓએ મળીને જન્મભૂમિને સમર્પિત એક પ્રાર્થના તૈયાર કરી હતી. તે સમયે નાગપુરમાં મરાઠી અને હિન્દી ભાષાનું મિશ્રણ બોલાતું હોવાથી, આ પ્રાર્થના મુખ્યત્વે મરાઠીમાં હતી, જેમાં હિન્દી શબ્દોનો ઉપયોગ થતો હતો. આ મૂળ RSS પ્રાર્થના ૧૯૩૯ સુધી સંઘના કાર્યક્રમોમાં ગાવામાં આવતી હતી.

સંઘની મૂળ મરાઠી પ્રાર્થના આ પ્રમાણે હતી:

નમો માતૃભૂમિ જીથે જન્મલો મી
નમો આર્યભૂમિ જીથે વાઢલો મી,
નમો ધર્મભૂમિ. જીયેચ્યાચ કામી
પડો દેહ માઝા, સદાતી નમી મી.”

વળી, તેમાં રામ પંથી બનવા અને ધર્મ રક્ષક બનવાની ભાવના દર્શાવતા હિન્દી પદ પણ હતા, અને અંતે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના ગુરુ શ્રી સમર્થ રામદાસ સ્વામીની જય નો જયઘોષ થતો હતો.

પ્રાર્થના બદલવાની પ્રેરણા અને ૧૯૩૯ની ઐતિહાસિક બેઠક

સંઘનો વિસ્તાર વધ્યો અને દેશભરમાં સ્વયંસેવકો જોડાવા લાગ્યા. ત્યારે સંઘના કાર્યકર્તાઓને લાગ્યું કે એક એવી ભાષામાં પ્રાર્થના હોવી જોઈએ જે સમગ્ર દેશમાં સરળતાથી સ્વીકાર્ય હોય અને ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિનું પ્રતીક હોય. આ પ્રેરણા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની શાહી મોહર પરથી મળી, જે સંસ્કૃતમાં હતી.

ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૯ માં નાગપુરથી ૫૦ કિમી દૂર, સિંદીમાં સંઘના વરિષ્ઠ અધિકારી નાના સાહેબ તલાતુલેના નિવાસસ્થાને એક બેઠક મળી. આ બેઠક એટલા માટે ઐતિહાસિક હતી કારણ કે તેમાં ત્રણ-ત્રણ સરસંઘચાલક – તત્કાલીન ડો. હેડગેવાર, ભવિષ્યના ગુરુ ગોલવલકર અને બાલા સાહેબ દેવરસ - હાજર હતા.

સંસ્કૃત વિદ્વાનને જવાબદારી સોંપાઈ

આ બેઠકમાં ૧૯૨૬ થી ૧૯૩૯ સુધીના સંઘના કાર્યોની સમીક્ષા થઈ અને સર્વસંમતિથી નક્કી કરાયું કે સંઘની પ્રાર્થના હવે સંસ્કૃત ભાષામાં હોવી જોઈએ. આ અનુવાદનું કાર્ય મોહિતે કા બાડા શાખાના કાર્યવાહ અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન નરહરિ નારાયણરાવ ભીડે ને સોંપવામાં આવ્યું. તેમને હેડગેવાર અને ગુરુ ગોલવલકરના નિર્દેશો મુજબ મરાઠી પ્રાર્થનાનું શબ્દશઃ સંસ્કૃતમાં ભાષાંતર કરવા કહ્યું. આ ઉપરાંત, શાખામાં ઉપયોગમાં લેવાતા અંગ્રેજી શબ્દો (જેમ કે: અટેન્શન, રાઇટ ટર્ન, માર્ચ) ને પણ સંસ્કૃત શબ્દોથી બદલવાનો નિર્ણય લેવાયો, જેથી ભારતીયકરણની પ્રક્રિયા મજબૂત બને.

સંઘની વર્તમાન પ્રાર્થનાનું પ્રથમ ગાયન

નરહરિ નારાયણરાવ ભીડેના પ્રયત્નોથી તૈયાર થયેલી 'નમસ્તે સદાવત્સલે માતૃભૂમે...' પ્રાર્થના આજે ૮૫ વર્ષ બાદ પણ અકબંધ છે. આ પ્રાર્થના સૌપ્રથમ વખત પુણે શિબિરમાં ડો. હેડગેવાર અને ગુરુ ગોલવલકર સમક્ષ સંઘ પ્રચારક અનંત રાવ કાલે દ્વારા ગાવામાં આવી હતી. સંઘ સાથે જોડાયેલા મીડિયા સ્રોતોમાં એવો પણ દાવો છે કે તેનું પ્રથમ સાર્વજનિક ગાયન ૧૮ મે ૧૯૪૦ ના રોજ નાગપુરના સંઘ શિક્ષા વર્ગમાં પ્રચારક યાદવ રાવ જોશીએ કર્યું હતું. ખાસ વાત એ છે કે સમગ્ર પ્રાર્થના સંસ્કૃતમાં હોવા છતાં, પ્રાર્થનાની અંદર 'ભારત માતા કી જય' નો ફરજિયાત નારો હિન્દીમાં છે.

આ પ્રાર્થના કરોડો સ્વયંસેવકો માટે માત્ર એક ગીત નહીં, પણ રાષ્ટ્રભક્તિ અને સમર્પણનો મંત્ર છે.

Share On Social Media