ભારતમાં શાળાના વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસક્રમ અને પુસ્તકો તૈયાર કરતી સંસ્થા નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) ફરી એકવાર મોટા વિવાદના ઘેરામાં આવી છે. ધોરણ 9 ના આર્ટ્સ એજ્યુકેશન (કલા શિક્ષણ) ના નવા બહાર પાડવામાં આવેલા પાઠ્યપુસ્તકમાં, સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના સૌથી પ્રખ્યાત અવશેષોમાંથી એક એવી 4,500 વર્ષ જૂની 'ડાન્સિંગ ગર્લ' (નર્તકીની કાંસાની મૂર્તિ) ની તસવીર સાથે કથિત છેડછાડ અથવા સેન્સરશિપ કરવામાં આવી હોવાનો ગંભીર મામલો સામે આવ્યો છે.
અમદાવાદ એક્સપ્રેસના શૈક્ષણિક ડેસ્કના અહેવાલ મુજબ, આ નવી તસવીરમાં મૂર્તિના મૂળ સ્વરૂપ સાથે બદલાવ કરવામાં આવ્યો છે, જેને લઈને શિક્ષણવિદો અને ઈતિહાસકારોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી રહી છે.
પુસ્તકમાં 'ડાન્સિંગ ગર્લ' ની તસવીરમાં શું ફેરફાર કરાયો છે?
મોહેંજો-દડોના પુરાતત્વીય સ્થળેથી મળી આવેલી આ ઐતિહાસિક કાંસાની મૂર્તિ પરંપરાગત રીતે વસ્ત્રહીન (અનક્લોધ્ધ) છે, જેના માત્ર એક હાથમાં બંગડીઓ અને ગળામાં હાર જોવા મળે છે.
પરંતુ, એનસીઇઆરટી (NCERT) ના ધોરણ 9 ના નવા કલા શિક્ષણના પુસ્તકમાં આ મૂર્તિના શરીરના ઉપરના ભાગને (ટોરસો) કપડાં જેવી ડિઝાઇનથી કવર અથવા મોડિફાય કરવામાં આવ્યો હોય તેવું દેખાય છે. આ ઉપરાંત, મૂર્તિનો રંગ પણ મૂળ મૂર્તિ કરતાં વધુ ડાર્ક ટોનમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) અંતર્ગત કલા શિક્ષણને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે ધોરણ 1 થી 10 ની આ સમર્પિત સિરીઝ શરૂ કરાઈ છે, જેમાં ધોરણ 9 ના પુસ્તકમાં આ વિવાદાસ્પદ ફેરફાર જોવા મળ્યો છે.
આ ફોટો બદલવા પર કેમ વિવાદ થયો અને NCERT નું શું કહેવું છે?
ઈતિહાસકારો અને નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હજારો વર્ષ જૂની ઐતિહાસિક કલાકૃતિઓ અને પુરાતત્વીય પુરાવાઓ સાથે છેડછાડ કરવી એ ઈતિહાસને ખોટી રીતે રજૂ કરવા બરાબર છે. આ મામલે ભારે હોબાળો મચતાં જ એનસીઇઆરટી એક્શનમાં આવ્યું છે.
સત્તાવાર રિવ્યુના આદેશ: NCERT ના ડાયરેક્ટર દિનેશ શક્લાનીએ આ અંગે સત્તાવાર ટિપ્પણી કરી નથી, પરંતુ સંસ્થાના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ પુષ્ટિ કરી છે કે આ બાબતને પુસ્તક વિકાસ ટીમ (Textbook Development Team) સમક્ષ સમીક્ષા માટે મોકલી દેવામાં આવી છે.
ભૂલ કે રણનીતિ?: અધિકારીએ બચાવ કરતા ઉમેર્યું કે, "આ ફેરફાર પાછળ કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક કે સામાજિક કારણ નથી. ધોરણ 6 ના સોશિયલ સાયન્સના પુસ્તકમાં આ ડાન્સિંગ ગર્લની તસવીર તેના અસલી અને મૂળ સ્વરૂપમાં જ છાપવામાં આવી છે. ધોરણ 9 માં આવું કેમ થયું તેની ટીમ તપાસ કરી રહી છે."
આ મૂર્તિ અગાઉ ક્યારે વિવાદોમાં આવી હતી?
અમદાવાદ એક્સપ્રેસના સંશોધન મુજબ, આ 10.5 સેન્ટીમીટરની નાનકડી મૂર્તિ અગાઉ પણ તેના આધુનિક રૂપાંતરણને કારણે વિવાદોમાં આવી ચૂકી છે:
મે 2023 નો વિવાદ: આંતરરાષ્ટ્રીય મ્યુઝિયમ દિવસ નિમિત્તે નવી દિલ્હીના પ્રગતિ મેદાન ખાતે આયોજિત 'ઇન્ટરનેશનલ મ્યુઝિયમ એક્સ્પો' નું ઉદ્ઘાટન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમના મસ્કોટ (છબી) તરીકે આ ડાન્સિંગ ગર્લનું એક આધુનિક 5 ફૂટ ઊંચું સ્ટેચ્યુ બનાવવામાં આવ્યું હતું.
મસ્કોટ પર વિરોધ: તે સમયે આ મસ્કોટને ગુલાબી રંગના બ્લાઉઝ અને કપડાં પહેરાવવામાં આવ્યા હતા, તેમજ તેનો રંગ પણ ઘણો લાઈટ રાખવામાં આવ્યો હતો. ત્યારે પણ ઈતિહાસકારો અને સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સે ભારે વિરોધ નોંધાવતા કહ્યું હતું કે, ઇતિહાસની વાસ્તવિકતા અને પ્રાચીન કલાની ઓળખને આધુનિકતાના નામે બદલી શકાય નહીં. હવે ફરી એકવાર પુસ્તકમાં આ જ પ્રકારનો ફેરફાર સામે આવતા વિવાદે જોર પકડ્યું છે.
