રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (આરબીઆઈ) એ તાજેતરમાં જારી કરેલા તેના દ્વિ-વાર્ષિક નાણાકીય સ્થિરતા અહેવાલ (FSR) માં ભારતીય અર્થતંત્ર અને નાણાકીય પ્રણાલીની મજબૂતાઈ પર ભાર મૂક્યો છે. આરબીઆઈએ સ્વીકાર્યું કે ભૂ-રાજકીય તણાવ અને સંબંધિત આંચકાઓ પ્રત્યે ભારત સંવેદનશીલ છે, પરંતુ સાથે જ જણાવ્યું કે નાણાકીય સંસ્થાઓ પ્રતિકૂળ આંચકાઓનો સામનો કરવા માટે સજ્જ છે. આ અહેવાલ ભારતીય નાણાકીય ક્ષેત્રના સ્વાસ્થ્યનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ પ્રદાન કરે છે.
આરબીઆઈના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ તેમના ફોરવર્ડમાં જણાવ્યું હતું કે, “બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ મજબૂત મૂડી અને તરલતા બફર્સ, ઓછી નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ્સ (NPAs) અને મજબૂત ક્રેડિટ વૃદ્ધિ દ્વારા સમર્થિત છે.” જોકે, તેમણે ભૂ-રાજકીય સંઘર્ષોને કારણે પ્રતિકૂળ બાહ્ય આંચકાઓના વધતા જોખમ અંગે પણ ચેતવણી આપી હતી. આ અહેવાલ 46 બેંકોની સમીક્ષા પર આધારિત છે અને દર્શાવે છે કે બેઝલાઇન દૃશ્ય હેઠળ, કોમર્શિયલ બેંકોની ગ્રોસ નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ્સ (NPAs) 1.9% સુધી વધી શકે છે, જ્યારે ગંભીર પ્રતિકૂળ દૃશ્યો હેઠળ, આ ગુણોત્તર 3.8%-4.1% સુધી પહોંચી શકે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં ગ્રોસ NPAs 1.8% હતા. તેવી જ રીતે, બેંકોની કોર ઇક્વિટી કેપિટલ માર્ચ 2028 સુધીમાં બેઝલાઇન દૃશ્ય હેઠળ 13.9% અને ગંભીર તણાવ હેઠળ 11.6% સુધી ઘટી શકે છે, જ્યારે માર્ચ 2026 સુધીમાં તે 15.2% હતી. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારતીય બેંકો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ પૂરતી મૂડી જાળવી રાખવા સક્ષમ છે.
આરબીઆઈએ વીમા ક્ષેત્રમાં ગ્રાહક સેવા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, તેમ છતાં તેની એકંદર સ્થિતિસ્થાપકતા નોંધપાત્ર હતી. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સામાન્ય વીમા સેગમેન્ટમાં પોલિસીધારકોની ફરિયાદોમાં વધારો સેવા ગુણવત્તામાં ખામીઓ સૂચવે છે. 2025-26 માં કુલ ચૂકવણીના 38.3% હિસ્સો સરેન્ડર અને ઉપાડનો હતો, જે મેચ્યોરિટી લાભો (36.9%) કરતાં વધી ગયો હતો. આરબીઆઈએ જણાવ્યું હતું કે, “સતત ઊંચા સરેન્ડર દરો પોલિસીધારકની અસંતોષ, ઉત્પાદનોના ખોટા વેચાણ અથવા વૈકલ્પિક નાણાકીય સાધનોમાંથી સ્પર્ધાત્મક દબાણનો સંકેત આપે છે.” આ ઉપરાંત, આરબીઆઈએ આ ક્ષેત્રના ખર્ચ માળખા અને વધતા વિતરણ ખર્ચ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં જાહેર અને ખાનગી જીવન વીમા કંપનીઓ વચ્ચે ખર્ચ માળખામાં ભિન્નતા જોવા મળી હતી.
અહેવાલમાં સાયબર સુરક્ષાના જોખમોને પણ મુખ્ય નાણાકીય સ્થિરતાની ચિંતા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે. વધતી જતી ડિજિટલાઇઝેશન સાથે, સાયબર હુમલાઓ નાણાકીય પ્રણાલી માટે ગંભીર ખતરો ઉભો કરી શકે છે. આરબીઆઈએ નાણાકીય સંસ્થાઓ વચ્ચે વધતી આંતર-જોડાણ અંગે પણ ચેતવણી આપી હતી, જે ચેપના સંભવિત માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરી શકે છે. જો કે, સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ સૂચવે છે કે નાણાકીય સંસ્થાઓ પ્રતિકૂળ આંચકાઓનો સામનો કરવા માટે સજ્જ છે. આરબીઆઈ વૈશ્વિક બજારોમાં તીવ્ર સુધારા, ખાસ કરીને ટેક અને AI-લિંક્ડ સ્ટોક્સમાં, સ્થાનિક બજારોમાં ફેલાઈ શકે તેવી સંભાવના અંગે પણ ચિંતિત છે. જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધે અને પુરવઠામાં વિક્ષેપ ચાલુ રહે તો વિનિમય દરમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે.
આરબીઆઈનો આ અહેવાલ ભારતીય નાણાકીય પ્રણાલીની મજબૂતાઈ અને સ્થિતિસ્થાપકતાને રેખાંકિત કરે છે, જ્યારે સંભવિત જોખમો અને સુધારા માટેના ક્ષેત્રોને પણ પ્રકાશિત કરે છે. બેંકોની મજબૂત મૂડી સ્થિતિ અને NPA માં ઘટાડો સકારાત્મક સંકેતો છે, પરંતુ સાયબર સુરક્ષા, વીમા ક્ષેત્રમાં ગ્રાહક સેવા અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી છે. આરબીઆઈનો આત્મવિશ્વાસ રોકાણકારો અને સામાન્ય જનતાને ભારતીય નાણાકીય પ્રણાલીની સ્થિરતા અંગે ખાતરી આપે છે.
