ભારતના વિશાળ બજારમાં, જ્યાં દર વર્ષે ૨.૨ અબજ ડ્રાય સેલ બેટરીઓ વેચાય છે, ત્યાં એક ગંભીર સંકટ મંડરાઈ રહ્યું છે. બિહારના ગામડામાં બાળકના રમકડાથી માંડીને મુંબઈમાં વીજળી ગુલ થતાં ટોર્ચ અને દિલ્હીમાં ટીવી રિમોટ સુધી, આ બેટરીઓ દાયકાઓથી ભારતના અર્થતંત્ર અને દૈનિક જીવનનો અભિન્ન અંગ રહી છે. પરંતુ, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાગુ કરાયેલા નવા રિસાયક્લિંગ નિયમો આ ઉદ્યોગને પાતાળમાં ધકેલી દેવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસના નિષ્ણાત વિશ્લેષણ મુજબ, આ નિયમો Eveready, Nippo, Panasonic અને Duracell જેવી અગ્રણી કંપનીઓના વ્યવસાય મોડેલને આર્થિક રીતે અવ્યવહારુ બનાવી રહ્યા છે, જેના પરિણામે હજારો નોકરીઓ અને કરોડો રૂપિયાના રોકાણ પર જોખમ ઊભું થયું છે.
આ નિયમો ખાસ કરીને રિસાયક્લિંગના લક્ષ્યો અને કિંમતના માપદંડો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે હાલની ટેકનોલોજી અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ સાથે સુસંગત નથી. Panasonic Energy, જે ૧૯૭૨ થી ભારતમાં ડ્રાય સેલ બેટરીનું ઉત્પાદન કરે છે, તેણે સરકાર સમક્ષ ગંભીર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. કંપનીના મતે, ઝીંક-કાર્બન બેટરીઓ માટે વર્તમાન રિસાયક્લિંગ ટેકનોલોજી હજુ પણ વિકાસશીલ તબક્કામાં છે અને તે નવી બેટરીઓમાં પુનઃઉપયોગ માટે પૂરતી ધાતુની શુદ્ધતા પ્રદાન કરતી નથી. આ ટેકનિકલ મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના લાદવામાં આવેલા ફરજિયાત પુનઃઉપયોગના લક્ષ્યો અને કિંમતના માપદંડો, ઉત્પાદકો માટે અશક્ય કામગીરી ઊભી કરી રહ્યા છે.
આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી પણ પરિસ્થિતિ ભયાવહ છે. જો ૫૦% સંગ્રહનો સમગ્ર બોજ Panasonic જેવી કંપનીઓ પર નાખવામાં આવે, તો તેમના વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી (EPR) ખર્ચમાં અસાધારણ વૃદ્ધિ થશે. આ વધારાનો ખર્ચ પ્રતિ કિલોગ્રામ રિસાયકલ કરેલી બેટરી દીઠ ₹૫૦ થી ₹૬૦ સુધી પહોંચી શકે છે, જે વર્તમાન ઉત્પાદન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે. પરિણામે, ઉત્પાદકો માટે બજારમાં સ્પર્ધાત્મક રહેવું અશક્ય બનશે અને તેઓને કાં તો ઉત્પાદન બંધ કરવું પડશે અથવા બેટરીના ભાવમાં મોટો વધારો કરવો પડશે, જે ગ્રાહકો પર સીધો બોજ પડશે.
Eveready Industries India Ltd. પણ આ જ પ્રકારની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી રહી છે. તેમના મતે, નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો (MSMEs) માટે આ નિયમોનું પાલન કરવું લગભગ અશક્ય છે, જેના પરિણામે ઘણા નાના ઉત્પાદકો બજારમાંથી બહાર ફેંકાઈ જશે. આ ઉદ્યોગ, જે લાખો લોકોને પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારી પૂરી પાડે છે, તેના પર આ સંકટ ગંભીર આર્થિક અને સામાજિક અસરો ઊભી કરી શકે છે. સરકારે તાત્કાલિક આ નિયમોની પુનર્વિચારણા કરવી જોઈએ અને ઉદ્યોગ સાથે પરામર્શ કરીને વ્યવહારુ અને ટકાઉ ઉકેલ શોધવો જોઈએ, જેથી પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય અને ઉદ્યોગનું અસ્તિત્વ પણ ટકી રહે.
