વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશ ભારતમાં, વસ્તી નિયંત્રણ લાંબા સમયથી ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય રહ્યો છે. જોકે, તાજેતરમાં ટેસ્લાના સ્થાપક અને વિશ્વના સૌથી ધનિક ઉદ્યોગપતિ ઇલોન મસ્કની એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટએ આ ચર્ચાને નવી દિશા આપી છે. મસ્કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર 'ધ ઇકોનોમિસ્ટ'ના એક અહેવાલનો ગ્રાફ શેર કરીને લખ્યું કે, 'ભારતનો જન્મ દર રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે આવી ગયો છે. ભારતમાં સૌથી વધુ શિક્ષિત લોકોમાં આ દર ઘણાં વર્ષો પહેલાં જ રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે ગયો હતો.' આ પોસ્ટ વાયરલ થતાં જ સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ, અર્થશાસ્ત્રીઓ અને વસ્તીશાસ્ત્રીઓ વચ્ચે ઊંડી ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ. કેટલાક લોકો તેને ભવિષ્યની મોટી કટોકટી તરીકે જુએ છે, જ્યારે અન્ય તેને વિકાસના સકારાત્મક પરિણામ તરીકે ગણાવે છે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસ આ મુદ્દાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરે છે.
ઇલોન મસ્કનો દાવો સત્તાવાર આંકડાઓ દ્વારા સમર્થિત છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ ફંડ ફોર પોપ્યુલેશન એક્ટિવિટિઝ (UNFPA) ના 'સ્ટેટ ઑફ વર્લ્ડ પોપ્યુલેશન' રિપોર્ટ 2025 અનુસાર, ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને પ્રતિ મહિલા 1.9 બાળક થયો છે. કોઈપણ દેશની વસ્તી સ્થિર રાખવા માટે 2.1નો પ્રજનન દર જરૂરી છે, જેને 'રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ પ્રજનન ક્ષમતા' કહેવાય છે. આનો અર્થ છે કે આગામી પેઢીમાં પોતાની જગ્યા લેવા માટે (રિપ્લેસ કરવા) દરેક દંપતિ પાસે સરેરાશ બે બાળક હોવા જોઈએ. ભારત હવે આ સ્તરથી નીચે સરકી ગયું છે.
ભારતનો પ્રજનન દર 1950ના દાયકામાં લગભગ 5.7ના ઉચ્ચ સ્તરે હતો, જે ઘટીને 2019-21માં 2.0 અને 2023-24માં 1.9 પર આવી ગયો છે. નિષ્ણાતોની ધારણા હતી કે ભારત આ સ્તરે 2030 કે 2035 સુધીમાં પહોંચશે, પરંતુ દેશે 2020ની આસપાસ જ આ સીમાચિહ્ન પાર કરી લીધું છે. ભારતમાં ઘટતા જન્મ દર પાછળ ઘણાં કારણો જવાબદાર છે, જેમાં આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળોનો સમન્વય જોવા મળે છે.
ભારતીય યુગલો હવે ઓછા બાળકો શા માટે પસંદ કરી રહ્યા છે? UNFPAના અહેવાલ મુજબ, આ પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ ઘણાં પરિબળોનો સમન્વય છે:
1. સતત વધી રહેલો જીવન અને ઉછેરનો ખર્ચ (આર્થિક બોજ): આજના શહેરી ભારતમાં બાળકોનો ઉછેર એ પાછલી પેઢીઓની સરખામણીમાં ક્યાંય વધુ 'સંસાધન-સઘન પ્રોજેક્ટ' બની ગયો છે. UNFPAના સર્વેમાં 38% લોકોએ ઓછા બાળકો માટે આર્થિક મર્યાદાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. 22% લોકોએ આવાસ (મોંઘા ઘર અને નાની જગ્યાઓ) અને 21% લોકોએ બેરોજગારી કે નોકરીની અસુરક્ષાને જવાબદાર ગણાવી છે. આજના માતા-પિતા માત્ર બાળકને ખવડાવવા-કપડાં આપવામાં જ માનતા નથી.
