હેગ સ્થિત પરમેનન્ટ કોર્ટ ઑફ આર્બિટ્રેશને સર્વસંમતિથી ઠરાવ્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિને ‘એબેયન્સ’ એટલે કે સ્થગિત સ્થિતિમાં મૂકવાનો ભારતનો ઘોષણાત્મક નિર્ણય આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ માન્ય નથી અને તેની કાનૂની અસર નથી. ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષ પ્રોફેસર શૉન ડી. મર્ફી હતા અને બેલ્જિયમ, અમેરિકા, જોર્ડન તેમજ ઑસ્ટ્રેલિયાના ન્યાયાધીશો સામેલ હતા. 31 ઓગસ્ટના ચુકાદામાં કહેવાયું કે સંધિ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં એકપક્ષીય રીતે સંધિ બંધ કે સ્થગિત કરવાનો આધાર નથી. સંધિ પૂરેપૂરી બંધનકર્તા રહે છે. બુધવારે, 2 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આ ચુકાદા અને ભારતના પ્રત્યુત્તરની ચર્ચા રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ચાલી.
ભારતે આ આદેશ નકારી કાઢ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું કે આ સંસ્થા ‘ગેરકાયદે રચાયેલી’ છે અને નવી દિલ્હીના સાર્વભૌમ નિર્ણય પર ટિપ્પણી કરવાનો તેને અધિકારક્ષેત્ર નથી. ભારતનો સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય જારી રહે છે તેમ કહેવાયું. ટ્રિબ્યુનલે જણાવ્યું કે સંધિ ન તો સમાપ્ત થઈ છે ન તો તેનો અમલ સ્થગિત થયો છે. ભારત પશ્ચિમી નદીઓ પરના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટની ડિઝાઇન અને સંચાલન સહિતની જવાબદારીઓ તેમજ વિવાદ નિવારણની વ્યવસ્થાથી બંધાયેલું રહે છે તેવું ચુકાદામાં આવ્યું.
સિંધુ જળ સંધિ 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતાથી થઈ હતી. તેના હેઠળ પૂર્વીય નદીઓ રાવી, બિયાસ અને સતલુજનો મુખ્ય ઉપયોગ ભારત પાસે અને પશ્ચિમી નદીઓ સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબનો મુખ્ય ઉપયોગ પાકિસ્તાન પાસે રહે તેવી વ્યવસ્થા છે, સાથે ભારતને પશ્ચિમી નદીઓ પર મર્યાદિત બિન-ઉપભોગ્ય ઉપયોગની છૂટ છે. આ સંધિ દક્ષિણ એશિયાની સૌથી લાંબી જળ વહેંચણી ગણાય છે. એક પક્ષે તેને સ્થગિત ગણાવવી અને બીજી પક્ષે આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલે તેને અમાન્ય ઠેરવવી એ કાનૂની અથડામણ છે. ભારતનું કહેવું છે કે તે સાર્વભૌમ નિર્ણય છે અને આ મંચને હસ્તક્ષેપનો અધિકાર નથી.
ગુજરાત સિંધુ થાળાનો ભાગ નથી, છતાં આ ખબર રાજ્ય માટે બે કારણે મહત્વની છે. પહેલું, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને પાડોશી સંબંધોની કોઈ પણ તીવ્રતા વેપાર, ઊર્જા અને સુરક્ષા પર અસર કરી શકે. બીજું, ગુજરાત પોતે નર્મદા અને અન્ય આંતર-રાજ્ય નદી પ્રશ્નો સમજે છે, તેથી જળ સંધિની ભાષા અને સંસ્થાઓની ચર્ચા શૈક્ષણિક રીતે પણ મહત્વની છે. વાચકોએ યાદ રાખવું કે ટ્રિબ્યુનલનો ચુકાદો અને ભારતનો અમલ બે અલગ વાતો છે. જ્યાં સુધી નવી દિલ્હી નીતિ ન બદલે ત્યાં સુધી સરકાર કહે છે કે સ્થગિતિ ચાલુ છે.
આ તબક્કે કોઈ નવી જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટની શરૂઆત કે બંધ થવાની વિગત આ ચુકાદા સાથે જોડીને કહેવાઈ નથી. ચુકાદો કાનૂની સ્થિતિ વિશે છે. પાકિસ્તાન આ ચુકાદાને પોતાના પક્ષમાં ગણાવી શકે, ભારત તેને અધિકારક્ષેત્ર વગરનો ગણાવે. આવી અથડામણ આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોમાં નવી નથી. આગામી પગલાં રાજદ્વારી સ્તરે નક્કી થશે. સંસદ કે મંત્રાલય વધુ સ્પષ્ટતા આપે તો તે અલગ ખબર બનશે.
અમદાવાદ એક્સપ્રેસ વાચકોને સલાહ આપે છે કે સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતા અતિશયોક્તિભર્યા દાવા ન વાંચે. નદીનું પાણી ‘બંધ કરી દીધું’ કે ‘ચુકાદાથી બધું પલટાઈ ગયું’ તેવી વાતો આ તબક્કે સત્તાવાર નથી. હકીકત બે વાક્યમાં છે: ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે એકપક્ષીય સ્થગિતિ કાયદેસર નથી, અને ભારતે કહ્યું કે તે આ મંચને માન્ય નથી રાખતું તેમજ પોતાનો નિર્ણય ચાલુ છે.
સિંધુ થાળું પાકિસ્તાનની કૃષિ અને પાણી સુરક્ષા માટે કેન્દ્રીય છે અને ભારત માટે જમ્મુ-કાશ્મીર તેમજ હિમાચલના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલું છે. 1960ની સંધિ વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતાથી થઈ હતી અને દાયકાઓ સુધી યુદ્ધ વચ્ચે પણ ચાલી. હવે ભારતે તેને સ્થગિત ગણાવી અને ટ્રિબ્યુનલે તેને કાયદેસર ન ગણી. આ કાનૂની અથડામણ રાજદ્વારી સ્તરે લાંબી ચાલી શકે. ગુજરાતના વાચકોએ સીધી નદી અસર ન જોવી, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને પાડોશી સંબંધોની ભાષા સમજવી. કોઈ પણ પક્ષે નદીનું પાણી તુરત બંધ થયું હોય તેવો સત્તાવાર દાવો આ લેખમાં નથી. આગામી સ્પષ્ટતા વિદેશ મંત્રાલય પાસેથી આવે તો તે નવી ખબર બનશે. ત્યાં સુધી બે વાક્ય યાદ રાખો: ટ્રિબ્યુનલે સ્થગિતિ અમાન્ય ગણી, ભારતે અધિકારક્ષેત્ર નકાર્યું. પશ્ચિમી નદીઓ પરના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટની ડિઝાઇન અને વિવાદ નિવારણની કલમો ચુકાદામાં ઉલ્લેખાઈ છે, પણ ભારત કહે છે કે તે આ મંચને માન્ય નથી. આ કાનૂની સ્થિતિ રાજદ્વારી વાટાઘાટોથી જ આગળ વધશે, સોશિયલ મીડિયાના નકશાથી નહીં. અમદાવાદ એક્સપ્રેસ આજે ફક્ત ચુકાદો અને ભારતના પ્રત્યુત્તરની હકીકત નોંધે છે. વધુ વિગત આવે ત્યારે અલગ ખબર લખાશે.
