રશિયા અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) વચ્ચેના વેપાર વિવાદમાં ભારતે વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) સમક્ષ પોતાના તૃતીય-પક્ષના અધિકારો અનામત રાખ્યા છે. WTO દ્વારા વિવાદ નિરાકરણ પેનલ સ્થાપિત કરવાની સંમતિ બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જે EUના કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) ને પડકારશે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, ભારત સાથે યુએસ, યુકે અને ચીન સહિત 17 અન્ય દેશોએ પણ આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે પોતાના અધિકારો સુરક્ષિત કર્યા છે.
વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO)ની વિવાદ નિરાકરણ સંસ્થા (DSB)એ રશિયાની વિનંતીને સ્વીકારી લીધી છે. આ વિનંતી શુક્રવારે યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવી હતી, જેમાં CBAM પેકેજ અને EUની ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ભથ્થાંના વેપાર માટેની યોજના હેઠળ કથિત નિકાસ સબસિડીની સમીક્ષા કરવા માટે એક પેનલ સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. રશિયાએ આરોપ લગાવ્યો છે કે CBAM EUમાં આયાત થતા ચોક્કસ માલસામાન માટે નોંધપાત્ર વેપાર અવરોધો ઉભા કરે છે અને WTOના નિયમો સાથે સુસંગત નથી. વધુમાં, રશિયા દાવો કરે છે કે EU દ્વારા ઉત્સર્જન ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ હેઠળ અમુક કંપનીઓને ભથ્થાંની ફાળવણી નિકાસ સબસિડી સમાન છે, જેનો હેતુ ચોક્કસ સ્થાનિક ઉદ્યોગોની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો છે.
ભારત EU સાથે તેના પોતાના વેપાર કરારમાં CBAM ચકાસણી માટે સ્થાનિક ક્ષમતા નિર્માણ કરવા પર કામ કરી રહ્યું છે. આ પ્રયત્નોમાં ઓછામાં ઓછી 10 ભારતીય ચકાસણી એજન્સીઓની માન્યતાનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી છ અરજીઓ પહેલેથી જ સબમિટ કરવામાં આવી છે. ભારત તેની પોતાની કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સ્કીમ પર પણ કામ કરી રહ્યું છે અને EU સાથે કાર્બન પ્રાઇસિંગ અંગે ચર્ચા કરી રહ્યું છે. EU CBAM 1 જાન્યુઆરીથી અમલમાં આવ્યું હતું.
WTO વિવાદમાં ભારતની ભૂમિકા શું છે?
ભારતે WTOમાં રશિયા અને EU વચ્ચેના વેપાર વિવાદમાં તૃતીય-પક્ષ તરીકે પોતાના અધિકારો અનામત રાખ્યા છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારત આ કેસની કાર્યવાહીમાં ભાગ લઈ શકશે, જેમાં દલીલો રજૂ કરવી અને માહિતી પ્રદાન કરવી સામેલ છે. આ નિર્ણય ભારતના પોતાના વેપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા અને EUના કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM)ની સંભવિત અસરોને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
CBAM શું છે અને શા માટે તે વિવાદિત છે?
કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) એ EU દ્વારા લાગુ કરાયેલ એક પર્યાવરણીય નીતિ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ઉચ્ચ કાર્બન ઉત્સર્જનવાળા ઉત્પાદનોની આયાત પર કાર્બન ટેક્સ વસૂલવાનો છે. રશિયા સહિતના દેશો દલીલ કરે છે કે આ મિકેનિઝમ WTOના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને આયાત પર બિનજરૂરી વેપાર અવરોધો ઉભા કરે છે. રશિયાનું માનવું છે કે CBAM એ EUના સ્થાનિક ઉદ્યોગોને અન્યાયી લાભ આપવા માટેની એક છૂપી નિકાસ સબસિડી છે.
ભારત CBAM સંબંધિત કયા પગલાં લઈ રહ્યું છે?
ભારત EU સાથે CBAM ચકાસણી માટે સ્થાનિક ક્ષમતા નિર્માણ કરવા પર સક્રિયપણે કામ કરી રહ્યું છે. આમાં ભારતીય ચકાસણી એજન્સીઓને EU દ્વારા માન્યતા અપાવવાનો સમાવેશ થાય છે, જેથી ભારતીય નિકાસકારોને CBAM નિયમોનું પાલન કરવામાં મદદ મળે. ભારત તેની પોતાની કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સ્કીમ પણ વિકસાવી રહ્યું છે અને EU સાથે કાર્બન પ્રાઇસિંગ અંગે વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક કાર્બન બજારમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવશે.
મુખ્ય હાઈલાઈટ્સ
- ભારતે WTOમાં રશિયા-EU વેપાર વિવાદમાં તૃતીય-પક્ષના અધિકારો અનામત રાખ્યા.
- WTOની DSBએ EUના CBAM પર રશિયાની ફરિયાદની તપાસ માટે પેનલ સ્થાપી.
- રશિયા દાવો કરે છે કે CBAM WTO નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને વેપાર અવરોધો ઉભા કરે છે.
- ભારત CBAM ચકાસણી માટે સ્થાનિક ક્ષમતા નિર્માણ પર EU સાથે કામ કરી રહ્યું છે.
- ભારત પોતાની કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સ્કીમ અને કાર્બન પ્રાઇસિંગ પર પણ ચર્ચા કરી રહ્યું છે.
પૃષ્ઠભૂમિ/સંદર્ભ
વૈશ્વિક વેપારમાં પર્યાવરણીય નિયમોનું મહત્વ વધી રહ્યું છે, અને EUનું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. 1 જાન્યુઆરીથી અમલમાં આવેલ CBAM, ઉચ્ચ કાર્બન સઘન ઉત્પાદનોની આયાત પર કાર્બન ટેક્સ લાગુ પાડે છે. આ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય EUના આબોહવા લક્ષ્યોને ટેકો આપવાનો છે અને કાર્બન લિકેજને અટકાવવાનો છે, જ્યાં કંપનીઓ કાર્બન નિયમો ઓછા હોય તેવા દેશોમાં ઉત્પાદન ખસેડી શકે છે. જોકે, ઘણા વિકાસશીલ દેશો સહિત રશિયા જેવા દેશો માને છે કે CBAM ભેદભાવપૂર્ણ છે અને WTOના મુક્ત વેપારના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. આ વિવાદ વૈશ્વિક વેપાર અને પર્યાવરણીય નીતિઓના આંતરછેદ પરના વધતા તણાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
નિષ્કર્ષ
WTOમાં રશિયા-EU વચ્ચેના CBAM વિવાદમાં ભારતનો તૃતીય-પક્ષના અધિકારો અનામત રાખવાનો નિર્ણય તેની વૈશ્વિક વેપાર નીતિમાં વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે. આ પગલું ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિયમો અને પર્યાવરણીય નીતિઓના વિકાસમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવાની તક પૂરી પાડે છે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસ દ્વારા આ વિવાદ પર નજર રાખવામાં આવશે, કારણ કે તેના પરિણામો ભારતના નિકાસકારો અને વૈશ્વિક વેપાર પર વ્યાપક અસર કરી શકે છે. ભારતનું લક્ષ્ય તેના વેપારી હિતોનું રક્ષણ કરવાનું અને EU સાથે સહયોગ કરીને CBAM સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવાનું છે, જેથી તેની અર્થવ્યવસ્થા પર નકારાત્મક અસર ન થાય.
