રવાન્ડામાં ૧૯૯૪માં થયેલો તુત્સી નરસંહાર માનવજાતિના ઇતિહાસનો એક કાળો અધ્યાય છે. આ ઘટનામાં લગભગ ૧૦૦ દિવસના ગાળામાં ૮ લાખથી વધુ તુત્સી અને મધ્યમ હુતુ સમુદાયના લોકોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ નરસંહારના મૂળિયાં વર્ષો જૂના વંશીય તણાવ, રાજકીય અસ્થિરતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નિષ્ક્રિયતામાં દબાયેલા છે.
આ ઘટનાની શરૂઆત ૬ એપ્રિલ ૧૯૯૪ના રોજ થઈ, જ્યારે રવાન્ડાના રાષ્ટ્રપતિ જુવેનાલ હબ્યારીમાના અને બુરુન્ડીના રાષ્ટ્રપતિ સિપ્રિયન નતાર્યામીરાને લઈ જતું વિમાન તોડી પાડવામાં આવ્યું. આ હુમલા માટે તુત્સી બળવાખોર જૂથ, રવાન્ડા પેટ્રિઓટિક ફ્રન્ટ (RPF) ને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યું, જોકે આજે પણ આ હુમલાનો ગુનેગાર કોણ હતો તે સ્પષ્ટ નથી. આ ઘટનાએ હુતુ કટ્ટરપંથીઓને તુત્સીઓ વિરુદ્ધ હિંસા ભડકાવવા માટેનું બહાનું પૂરું પાડ્યું.
રવાન્ડામાં તુત્સી અને હુતુ સમુદાય વચ્ચેના તણાવનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે. બેલ્જિયમના વસાહતી શાસન દરમિયાન, તુત્સીઓને સામાજિક અને રાજકીય રીતે વધુ સત્તા આપવામાં આવી હતી, જેણે હુતુ સમુદાયમાં અસંતોષ પેદા કર્યો હતો. આ ભેદભાવે બંને સમુદાયો વચ્ચે ઊંડી ખાઈ પેદા કરી, જે આઝાદી પછી પણ ચાલુ રહી. ૧૯૬૨માં રવાન્ડાને આઝાદી મળ્યા પછી, હુતુ બહુમતીએ સત્તા સંભાળી અને તુત્સીઓ વિરુદ્ધ ભેદભાવ અને હિંસાના કૃત્યો શરૂ થયા, જેના કારણે ઘણા તુત્સીઓ પાડોશી દેશોમાં શરણાર્થી બન્યા.
૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, RPF એ યુગાન્ડાથી રવાન્ડા પર આક્રમણ કર્યું, જેના પરિણામે ગૃહ યુદ્ધ શરૂ થયું. આ યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે, ૧૯૯૩માં અરુશા કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા, જેણે સત્તા વહેંચણી અને RPF સૈનિકોને રવાન્ડાની સેનામાં સામેલ કરવાની જોગવાઈ કરી. જોકે, આ કરારને હુતુ કટ્ટરપંથીઓ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યો ન હતો, જેઓ તુત્સીઓ સાથે સત્તા વહેંચવા તૈયાર ન હતા.
રાષ્ટ્રપતિના વિમાન હુમલા પછી, હુતુ કટ્ટરપંથીઓએ, ખાસ કરીને ઇન્ટરહામ્વે મિલિશિયા અને રાષ્ટ્રપતિના રક્ષક દળોએ, તુત્સીઓ અને મધ્યમ હુતુઓનું વ્યવસ્થિત સંહાર શરૂ કર્યું. રેડિયો સ્ટેશનોનો ઉપયોગ નફરત ફેલાવવા અને લોકોને હિંસા કરવા માટે ઉશ્કેરવા માટે કરવામાં આવ્યો. આ નરસંહારમાં લાખો લોકો માર્યા ગયા, અને લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય, ખાસ કરીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમી દેશો, આ નરસંહારને રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. યુએન શાંતિ રક્ષક દળો, જે રવાન્ડામાં હાજર હતા, તેમને નરસંહાર રોકવા માટે પૂરતી સત્તા અથવા સંસાધનો આપવામાં આવ્યા ન હતા. આ નિષ્ફળતા આજે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં એક શરમજનક ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે.
આ નરસંહારના પરિણામો ભયાવહ હતા. રવાન્ડાનો સમાજ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો હતો, અને આર્થિક રીતે દેશ પછાત થઈ ગયો હતો. જોકે, RPF એ આખરે નરસંહારનો અંત લાવ્યો અને સત્તા સંભાળી. ત્યારથી, રવાન્ડાએ પુનર્નિર્માણ અને સમાધાન માટે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ નરસંહારના ઘા હજુ પણ ઊંડા છે. તાજેતરમાં, ૧૯૯૪ના નરસંહાર દરમિયાન લોકોની હત્યા કરવાનો આરોપ ધરાવતા એક બ્રિટિશ ડૉક્ટર સામે આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે ન્યાયની શોધ હજુ પણ ચાલુ છે.
