વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, હવે માનવ મગજને વધુ ઝીણવટપૂર્વક સમજવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. IIT મદ્રાસનું 'સુધા ગોપાલકૃષ્ણન બ્રેઇન સેન્ટર' (SGBC) માનવ મગજની હાઈ-રિઝોલ્યુશન ડિજિટલ 3D છબીઓ તૈયાર કરવા માટે વિશિષ્ટ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આ સંશોધનનો ઉદ્દેશ્ય મગજના કોષો અને તેની સંરચનાનો વિગતવાર નકશો તૈયાર કરવાનો છે, જે સ્ટ્રોક અને અન્ય ન્યુરોલોજીકલ (ચેતાતંત્ર સંબંધિત) સ્થિતિઓને સમજવામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 25 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ તેમના 'મન કી બાત' કાર્યક્રમમાં આ પહેલના વૈશ્વિક મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા તેની પ્રશંસા કરી હતી.
100થી વધુ માનવ મગજનું મેપિંગ
IIT મદ્રાસના 'સુધા ગોપાલકૃષ્ણન બ્રેઇન સેન્ટર' ખાતેના આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ 100થી વધુ માનવ મગજનું 3D મેપિંગ કરવાનો છે. આ અભ્યાસમાં જીવનના વિવિધ તબક્કાઓ—ભ્રૂણ અવસ્થાથી લઈને વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના—મગજનો સમાવેશ થાય છે, જેનાથી વૈજ્ઞાનિકોને મગજની રચના અને કોષીય બંધારણ વિશે વ્યાપક ડેટા એકત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 'મન કી બાત'ના 139મા એપિસોડમાં આ સંશોધનની પ્રશંસા કરતા જણાવ્યું હતું કે, માનવ મગજની હાઈ-રિઝોલ્યુશન ડિજિટલ છબીઓ તૈયાર કરવા માટે આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
સ્ટ્રોક અને મગજના વિકારોને સમજવામાં સહાયક
આ સંશોધનમાં સ્ટ્રોકથી પ્રભાવિત મગજના 1,000થી વધુ વિગતવાર વિભાગો (sections) ધરાવતો એક 'એટલાસ' (નકશા સંગ્રહ) પણ સામેલ છે. તે મહત્વપૂર્ણ ફેરફારોના અભ્યાસમાં મદદ કરે છે, જેમ કે ચેતાકોષો (neurons)નું સ્વાસ્થ્ય, સોજો (inflammation), 'બ્લડ-બ્રેઇન બેરિયર' (મગજની રક્ષણાત્મક દીવાલ)ને થયેલું નુકસાન અને ઓક્સિજનની અછતની અસરો. આનાથી ડોકટરો અને વૈજ્ઞાનિકોને મગજના રોગોના કારણો સમજવામાં અને સારવારની નવી પદ્ધતિઓ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે. વધુમાં, તે મગજના કોષોમાં થતા ફેરફારો અને મેડિકલ ઇમેજિંગમાં દેખાતા સંકેતો વચ્ચેના સંબંધોને ઓળખવામાં મદદરૂપ થશે.
'પરમ શક્તિ' સુપર કોમ્પ્યુટર દ્વારા ડેટાનું પ્રોસેસિંગ
મગજના 3D મેપિંગથી પ્રાપ્ત થતો ડેટા વિશાળ અને જટિલ છે. આ પ્રક્રિયા માટે દેશના શક્તિશાળી સુપરકોમ્પ્યુટર 'પરમ શક્તિ' (Param Shakti) નો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ ટેકનોલોજી દ્વારા, મૃત્યુ પછી મેળવવામાં આવેલા માનવ મગજને ડિજિટલ 3D નકશાઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
વિશ્વભરના સંશોધકો માટે લાભો
આ પ્રોજેક્ટ પર ૨૦૦થી વધુ સંશોધકો, એન્જિનિયરો અને ટેકનિશિયનો કામ કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં ૧૦થી વધુ તબીબી સંસ્થાઓ અને ૧૦થી વધુ દેશોના ૩૦થી વધુ અગ્રણી સંશોધકો આમાં સહયોગ આપી રહ્યા છે. તૈયાર થયેલ આ ડિજિટલ એટલાસ (નકશા સંગ્રહ) સંશોધકો અને તબીબી નિષ્ણાતો માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યો છે. અપેક્ષા છે કે આનાથી વૈશ્વિક સ્તરે વૈજ્ઞાનિકોને માનવ મગજનો અભ્યાસ કરવામાં અને ભવિષ્યમાં વધુ સારી સારવાર પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં મદદ મળશે.
