કિશોર સોલંકી (અમદાવાદ એક્સપ્રેસ ન્યુઝ રિપોર્ટર): ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતણા તાલુકાના ગરાજીયા ગામે તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાનો વીડિયો સોશિયલ મીડિયા (Social Media) પ્લેટફોર્મ્સ પર વાયુવેગે વાયરલ થઈ રહ્યો છે. આ વાયરલ વીડિયોમાં એક સિંહણ દ્વારા સ્થાનિક માલધારી યુવકનો પગ મોઢામાં પકડી રાખવામાં આવ્યો હોવાનું દ્રશ્યમાન થાય છે. આ વીડિયો સામે આવ્યા બાદ સામાન્ય જનતામાં સિંહોની હિંસકતા અને માનવ વસ્તી તરફ વધી રહેલા તેમના હુમલાઓને લઈને વ્યાપક ચર્ચાઓ અને ભયનો માહોલ જાગ્યો છે.
પરંતુ, આ સમગ્ર ઘટના પાછળનું જે સત્ય વન્ય જીવ નિષ્ણાતો અને વાઇલ્ડલાઇફ રિસર્ચર્સ દ્વારા સામે લાવવામાં આવ્યું છે, તે સોશિયલ મીડિયા પર ચાલી રહેલી વાતો કરતાં તદ્દન અલગ, ચોંકાવનારૂં અને આંખ ઉઘાડનારૂં છે. વાઇલ્ડલાઇફ રિસર્ચર અને 'ગુજરાત સ્ટેટ લાયન કન્ઝર્વેશન સોસાયટી'ના આજીવન સભ્ય ડો. જલ્પન રૂપાપરાએ આ ઘટના અંગે ભારે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે આ હાઈવોલ્ટેજ ડ્રામા માટે સિંહણના આક્રમક વલણને નહીં, પરંતુ ઘટનાસ્થળે હાજર માનવીય ટોળાના અત્યંત બેજવાબદાર અને હિંસક વર્તનને મુખ્ય રીતે જવાબદાર ઠેરવ્યું છે.
મારણ ખાતી સિંહણ પર પથ્થરમારો અને ટોળાશાહીનો આતંક
પ્રાપ્ત વિગતો અને નિષ્ણાતોના સત્તાવાર અભ્યાસ અનુસાર, ગરાજીયા ગામની સીમમાં આ સિંહોએ કાયદેસર રીતે એક પશુનું મારણ (Prey) કર્યું હતું. મારણ કર્યા બાદ સિંહોનો પરિવાર અત્યંત શાંતિપૂર્વક અને પોતાના કુદરતી અંદાજમાં ખોરાક ખાઈ રહ્યો હતો. વન્યજીવોના નિયમ પ્રમાણે જ્યારે તેઓ ખોરાક લેતા હોય ત્યારે તેમની આસપાસ જવું જોખમી હોય છે. પરંતુ આ દરમિયાન ગામના લોકોએ સિંહો પ્રત્યે નૈતિક સંવેદનશીલતા દાખવવાને બદલે એક ભયાનક ટોળાશાહી (Mob Mentality) એકઠી કરી લીધી હતી.
સ્થાનિક લોકોએ સિંહને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો હતો અને એટલું જ નહીં, સિંહણ ત્યાંથી ભાગી જાય તે માટે તેના પર નિર્દયતાપૂર્વક ભારે પથ્થરમારો પણ કરવામાં આવ્યો હતો. ડો. જલ્પન રૂપાપરા જણાવે છે કે, જ્યારે કૂતરા કે ગાય જેવા અત્યંત સામાન્ય અને પાલતુ પ્રાણીને પણ જો કોઈ બંધિયાર જગ્યામાં ચારેય તરફથી ઘેરી લેવામાં આવે અને તેનો જીવ બચાવીને ભાગવાનો કોઈ જ રસ્તો ન બચે, ત્યારે તે નાછૂટકે પોતાના સ્વબચાવ (Self-Defense) માં સામે ચાલીને હુમલો કરે છે. આ કિસ્સામાં પણ સિંહણે કોઈ વ્યાવસાયિક હિંસકતા દર્શાવી નથી, પરંતુ આડેધડ થઈ રહેલા પથ્થરમારાથી બચવા માટે માત્ર પોતાના આત્મરક્ષણ કાજે જ નાછૂટકે સામે ઉભેલા માણસનો પગ પકડ્યો હતો.
સિંહની ક્રૂરતા નહીં, તેની અજોડ શાલીનતા અને સહનશીલતા
વન્ય જીવ નિષ્ણાતો ભારપૂર્વક કહે છે કે, દુનિયાના અન્ય કોઈ પણ કદાવર હિંસક વન્ય પ્રાણીઓ (જેવા કે વાઘ કે દીપડો) ની સરખામણીમાં એશિયાટીક સિંહ (Asiatic Lion) અત્યંત શાલીન, શાંત અને રોયલ જીવ માનવામાં આવે છે. આટલો બધો પથ્થરમારો થયો હોવા છતાં અને માણસો દ્વારા સતત પજવણી કરવામાં આવી હોવા છતાં, સિંહણે પોતાની કુદરતી તાકાતનો દુરુપયોગ કરીને માણસને ફાડી ખાવાને બદલે અથવા તેના શરીરના કટકા કરવાને બદલે માત્ર તેનો પગ જ મોઢામાં દબાવી રાખ્યો હતો.
સૌથી મોટી વાત એ છે કે, થોડી જ મિનિટોમાં સિંહણે તે યુવકને કોઈ પણ પ્રકારની જીવલેણ કે મોટી શારીરિક ઈજા પહોંચાડ્યા વગર સહીસલામત છોડી દીધો હતો. આ હકીકત સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી અફવાઓથી વિપરીત, સિંહની ક્રૂરતા નહીં પરંતુ ગીરના રાજાની અદભુત સહનશીલતા, દયાળુતા અને શાલીનતા સાબિત કરે છે. વન વિભાગના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર ટોળાની આ હરકતો કોઈપણ સ્તરે સ્વીકાર્ય નથી અને તે કાનૂની રીતે ગુનો બને છે.
સિંહોના કુદરતી સ્વભાવમાં નહીં, માણસની વિકૃત માનસિકતામાં બદલાવ
આ ગંભીર મુદ્દે પ્રકાશ પાડતા વાઇલ્ડલાઇફ રિસર્ચરે એવો સ્પષ્ટ મત દાખવ્યો છે કે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બદલાવ સિંહોના પવિત્ર અને શાંત સ્વભાવમાં નથી આવ્યો, પરંતુ સિંહોની આસપાસ રહેતા માણસના સામાજિક વર્તનમાં અને માનસિકતામાં આવ્યો છે. આજના સમયમાં યુવાનોમાં મોબાઈલ ફોન અને સોશિયલ મીડિયા પર લાઈક્સ તેમજ વ્યુઝ મેળવવાની ઘેલછા અતિશય વધી ગઈ છે. પહેલાંના સમયમાં માલધારીઓ અને સિંહો વચ્ચે એક અનોખો સમન્વય હતો અને સિંહો રેવન્યુ વિસ્તારમાં પણ શાંતિથી વસવાટ કરી શકતા હતા.
પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. ગામની આસપાસ ક્યાંય પણ સિંહ દેખાય કે તુરંત જ લોકો જવાબદાર વન વિભાગને જાણ કરવાને બદલે મિત્રોને ફોન કરીને આખું ટોળું ભેગું કરે છે. સિંહોની પાછળ જોખમી રીતે પોતાના વાહનો દોડાવવા, રાત્રિના સમયે સિંહોની આંખો અંજાઈ જાય તે રીતે શક્તિશાળી ફ્લેશ લાઈટો કરવી અને માત્ર સિંહ સાથે સેલ્ફી લેવા કે રીલ્સ બનાવવા માટે વન વિભાગના કાયદાકીય નિયમોનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન કરવું એ સંપૂર્ણપણે માનવસર્જિત સમસ્યાઓ છે.
વળતરની વ્યવસ્થા હોવા છતાં પજવણી કેમ?
સરકારના વન વિભાગના નિયમો અનુસાર, જો સિંહ કોઈ માલધારી કે ખેડૂતના પાલતુ પશુનું ગાય-ભેંસનું મારણ કરે છે, તો સરકાર તેના નુકસાન બદલ પૂરતું આર્થિક વળતર ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં ચૂકવે જ છે. જ્યારે સરકાર તરફથી આટલી સુંદર વળતર યોજના અમલમાં હોય, ત્યારે સિંહ પર પથ્થરમારો કરીને તેની પાસેથી અડધું ખાધેલું મારણ છીનવી લેવાનો કે તેને બળજબરીથી જંગલ તરફ ભગાડવાનો કોઈ જ તાર્કિક અર્થ સરતો નથી. માણસે વન્યજીવોના આવાસ અને તેમની પ્રાઈવસીનો આદર કરવો જ પડશે, અન્યથા ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ મોટી માનવ ખુવારી નોંતરી શકે છે તેમ કહીને નિષ્ણાતોએ વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા (Wildlife Protection Act) હેઠળ કડક પગલાં લેવાની માંગ કરી છે.
